هفتمین صفحه از چهل و سومین شماره دوهفته نامه ادبی بردل
هو الحبیب
در سنوات اخیر نهضت دیجیتالی کردن اسناد تاریخی شاید بزرگترین انقلاب را در دسترسی به منابع تاریخی ایجاد کرده باشد.در این میان پژوهشگران با صرف کمترین وقت و هزینه با دسترسی راحت تر به منابع و اسناد غبار از چهره تاریخ بر می دارند و تاریخ را چند قدمی به وادی حقیقت نزدیکتر می سازند.
در این چند سالی که اوقاتی را به پژوهش های تاریخی مشغول بوده ام، یکی از رسته های اصلی پژوهش من پیرامون شهر و دیارم وحدتیه بوده است.خوب به یاد دارم که بیش از یک دهه قبل که غنی ترین منبع تاریخی در دسترس من کتابخانه بنیاد ایران شناسی بوشهر بود با چه ذوقی آخر هفته ها را در آن بنای زیبا در ساحل دریای بوشهر به مطالعه و یادداشت برداری می گذراندم.مشاهده تلاش های استاد عزیز مشایخی و رفت و آمد های پژوهشگران استخوان خرد کرده ای چون دکتر حمیدی و یاحسینی و...روز بروز بر عشق وافر من به تاریخ می افزود.محبت های مسئول عزیز کتابخانه جناب آقای زاهد که به حق بذل توجه ایشان به تقاضاهای محققان و مراجعه کنندگان امید بخش بود آن جا را به بهترین منبع مطالعه من تبدیل کرده بود.کتابخانه ای غنی که کمک شایانی درتکامل سیر تحقیقات علمی من داشت.با این وجود در این چند ساله با ایجاد دسترسی به منابع دیجیتال روز بروز بر عمق فهم ها از تاریخ دیارم افزوده می شود.
شاید در این میان یکی از بهترین منابع ، اسناد دیجیتال کتابخانه ملی قطر (که با همکاری کتابخانه ملی بریطانیا بسیاری از منابع دیجیتال آن کتابخانه را در اختیار علاقه مندان قرار داده ) برای دسترسی به اسناد بیش از دو قرن حضور انگلیس در نواحی جنوبی ایران و البته بوشهر باشد. هزاران سند شامل نقشه ها،تصاویر،نامه ها و گزارش ها،سفرنامه ها،تلگراف ها و ....اکنون رایگان در دسترس علاقه مندان به تاریخ قرار گرفته است.
مطالب زیر ترجمه فارسی بخش هایی از دوکتاب "گزارشات فارس نوشته کاپیتان ویلسون به تاریخ 1916 وکتاب فرهنگ نامه جغرافیایی خلیج فارس تالیف جان گوردون لوریمر به تاریخ 1908 است که در این دو کتاب به روستا ومنطقه مزارعی پرداخته شده.این دو در تالیفاتشان با ذکر جزئیات اقتصادی،جامعه شناسی و سیاسی مناطق اطلاعات بسیار مفیدی را از مناطقی از ایران را در بیش از صد سال پیش به دست می دهد.
برای مثال اطلاعاتی در مورد تعداد احشام و خانه ها و جمعیت روستا در آن زمان می دهند که بسیار جالب است.در جایی از گزارشات به وجود قلعه ای سنگی اشاره شده با چهار برج اشاره شده.طبق گزارشاتی که نگارنده شخصا از کهنسالان روستا شنیده در محل فعلی منزل حاج غلامرضا و مرحوم مشهدی محمد رضا اسماعیلی و منزل آای پاسالار واقع بوده که حدود چهل پنجاه سال پیش عمارت وسط قلعه که سنگ نبشته ای هم داشته برای جاگزینی بنایی تازه تخریب می شود.یکی از برج های این قلعه در ضلع جنوبی آن در خیابان مجتهد مزارعی روبروی منزل آقای دامی و سر پیچ کنار منزل آقای حقرو بوده که این نیز در حدود سی سال پیش تخریب گشته که بقایای پی آن نیز سال قبل در راستای طرح اصلاح خیابان تخریب و اکنون جزیی از خیابان مجتهد مزارعی است.
مزارعی: منطقه ای ست کوچک زیر نظر حکومت فارس که در نوار ساحلی خلیج فارس واقع شده است.این منطقه در کرانه های رودخانه شاهپور یا رودشیرین در جایی که این رود از میان ارتفاعات پدیدار می شود، واقع شده.این ارتفاعات منطقه را از سمت غرب،شمال و شرق احاطه کرده اند.از جنوب این ناحیه هم مرز با جلگه دشتستان وناحیه زیراه است.مزارعی دشتی ست باتابستان های بسیار گرم.ساکنان فارس زبان هایی هستند مرکب از قبایل مختلف و در حدود 3000 نفر.گندم،جو و خرما از تولیدات کشاورزی این منطه می باشد.مردم این سامان پشم،خرما و مقدار قابل توجهی صمغ درختان را که از ارتفاعات منطه جمع آوری می کنند را به بوشهر صادر می کنند.من هاشمی در اینجا معادل 20 من تبریز می باشد.ان ناحیه در حدود 700 الاغ و تعداد اندگی اسب و قاطر دارد.
نظام السطنه مالک این منطقه،اینجا را با کارگزارانش اداره می کند.هر سال 2500 تومان از این منطقه خراج دریافت می کند.خراج او شامل نصف محصول خرما و 60 قران بابت هر (احتمالا جوال یا پیمانه وزنی و حجمی دیگر) غلات کاشته شده است.
در سال 1909 منازعه ای بین کشکولی ها و اسماعیل خان شبانکاره ای درگرفت.بعد از هجوم ناگهانی کشکولی ها به شبانکاره ، مساله با میانجیگری و حکمیت حیات داوودی ها ختم شد.عواید سالانه منطقه به خان های کشکولی داده می شد در حالیکه عواید کنترل و حکومت این سامان به دست خان های شبانکاره سپرده شد.
نقاط تابعه منطقه مزارعی:
|
ویژگی ها |
نام ولایات |
ردیف |
|
40 خانه،یک برج،500 نخل،6 مایلی شمال مزارعی |
دشت گور |
1 |
|
-- |
کون سرخ |
2 |
|
6 مایلی شمال غربی دالکی،خان شبانکاره اینجا وکیل و مامور دارد،حصاری به چهار برج دارد. |
مزارعی |
3 |
|
1.5 مایلی شمال دشتگور |
میلک |
4 |
|
-- |
پلنگی |
5 |
|
-- |
سیاه منصور |
6 |
|
-- |
جره |
7 |
|
40 خانه دارد،شش مایلی غرب مزارعی،100 الاغ دارد،50 گاو و600 گوسفند و بز دارد. |
شول پسگون یا پاسگون |
8 |
Report on Fars by Captain A T Wilson, Indian Political Department .1916
مزارعی:
مرکز منطقه ای به همین نام.این روستا در فاصله حدودا پنج مایلی شمال غربی دالکی واقع شدهو شامل 400 خانه است.ساکنان ترکیبی از قبایل و قومیت های مختلف اند و گفته می شود مهاجرانی هستند عمدتا از کازرون و برازجان.مردم اینجا گندم و جو و خرما برداشت می کنند.مغازه ای در این روستا نیست.حیوانات شامل 30 اسب،25 قاطر،300 الاغ،200 گاو و 1500 گوسفند و بز هستند.
حصار و قلعه ای ااز سنگ و گل با چهار برج دیده بانی دارد.علاوه بر این روستا چهار برج مجزا و منفصل از این قلعه در نقاط دیگر نیز دارد.این (روستا یا این قلعه) محل سکونت نماینده و گارگزار خان شبانکاره در منطقه مزارعی است.
Gazetteer of the Persian Gulf. Vol. II. Geographical and Statistical. J G Lorimer. 1908
