خلیج فارس به نگاهی فراتر از چارچوب های سیاسی نیاز دارد
تهران- ایرنا- «محمد منصوری مقدم» استاد دانشگاه با بیان اینکه خلیج فارس نیازمند بازتعریف و نگاهی فراتر از چارچوب های سیاسی است، گفت: به خلیج فارس می بایست به عنوان یک حوزه معرفتی نه صرفا جغرافیایی- سیاسی نگاه کرد زیرا شناخت زیست بوم سیاسی - اجتماعی، قومیت ها و فرهنگ ها اهمیت زیادی در چگونگی اجرای سیاست های گوناگون دارد. همچنین باید برای آگاهی بهتر از این حوزه شناختی به مناسبات ساکنان آن با کشورهای خارج از منطقه نیز توجه داشت.
به گزارش گروه اطلاع رسانی ایرنا؛ خلیج فارس سومین خلیج بزرگ جهان با وسعت 240 هزار کیلومتر به شمار می رود که جزایر ایرانی «خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک، کیش، قشم و لاوان» را در خود جای داده است. این آبراه به لحاظ راهبردی یکی از مهم ترین مناطق دنیا محسوب می شود که به دلیل وجود منابع سرشار از انرژی و موقعیت حساس جغرافیایی و سیاسی نقش و جایگاه مهمی در ساختار امنیت بینالملل داشته است و فضای مناسبی را برای ایفای نقش بازیگران فراهم می کند. موقعیت برجسته خلیج فارس سبب شده است که در طول تاریخ همواره مورد توجه قدرت های فرامنطقه ای قرار بگیرد تا با استفاده از آن بتوانند در این منطقه جایگاهی برای خود به دست بیاورند و به هویت فرهنگی و تاریخی ملت ایران خدشه وارد کنند اما دولت های گوناگون حفاظت و حراست از این آبراه ملی را وظیفه خود دانسته اند به گونه ای که امروزه نیز به نقش تاریخی خود عمل می کنند و هیچگاه این وظیفه ملی را فراموش نمی کنند. شورای عالی انقلاب فرهنگی با توجه به هدف قرار دادن هویت فرهنگی و تاریخی ملت ایران از طرف برخی کشورها به پیشنهاد شورای فرهنگ عمومی، 10 اردیبهشت سالروز اخراج پرتغالی ها از تنگه هرمز را به عنوان «روز ملی خلیج فارس» نامگذاری کرد.
اهمیت این موضوع و تاثیر آن در عرصه های گوناگون سبب شد تا پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا با «محمد منصوری مقدم» استادیار روابط بین الملل گروه تاریخ دانشگاه خلیج فارس بوشهر به گفت وگو بپردازد.
- در ادامه متن این گفت وگو را می خوانیم:
**ایرنا: چه دیدگاه های تاریخی درباره نام خلیج فارس وجود دارد و کدام نویسندگان به آن اشاره کرده اند؟ ***
منصوری مقدم: خلیج فارس به عنوان مهد تمدن، حرف های زیادی برای گفتن دارد. آنچه که از اسناد تاریخی و کتیبه های باستان شناسی بر می آید، این است که نخستین تمدن های بشری در سواحل و کرانه های آن شکل گرفته اند و این تمدنها از خلیج فارس به عنوان یک آبراه و مسیر تجاری استفاده می کردند. سومری ها آن را «دریای سفلی»(در مقابل دریای مدیترانه به عنوان دریای علیا) و «دریای خورشید طالع» می نامیدند و آشوری ها خلیجفارس را «نامرتو» (رود تلخ) نام نهادند.
تاریخ به کارگیری 2 واژه خلیج پارس و خلیج فارس به زمان هخامنشیان که از 550 تا 320 پیش از میلاد میزیستهاند، میرسد. کتیبهای از داریوش اول پادشاه هخامنشی کشف شده که به هنگام حفر کانال سوئز، عبارت «دریایی که از پارس سر میگیرد» بر آن نوشته شده است.
«نئارخوس» سردار اسکندر مقدونی نیز در سفر اکتشافی خود این آبراه را خلیج فارس نامید. حتی جغرافیدانان عرب، همواره از نام خلیج فارس استفاده کردهاند. آنان با الگوپذیری از 2 امپراتوری روم و پارس، 2 دریای مجاور خود را به نام دریای روم و دریای پارس می نامیدند. «ابن فقیه» در مختصر کتاب البلدان(سده سوم هجری) آورده که 2 دریای مورد اشاره در آیات 19 و 20 سوره الرحمن 2 دریای روم و فارس است یا «ابن حوقل بغدادی» در صوره الارض، «شریف ادریسی» در نزهه المشتاق، «جرجی زیدان» در تاریخ تمدن اسلامی و نیز «المنجد» به عنوان یکی از معتبرترین دایره المعارف های عربی از واژه های «الخلیج الفارسی، بحر عجم، بحر فارس، البحر الفارسی و خلیج العجم» استفاده کرده اند.
در مجموع نام خلیج فارس از جمله نامهای تاریخی به شمار می رود که از گذشته بسیار دور تاکنون در کتیبه ها، اسناد، قراردادها و مکاتبات مورد استفاده همه اقوام و ملتهای دور و نزدیک آن از فارس و عرب، ترک و هندی تا اروپاییان بوده است. از این رو خلیج فارس دارای یک هویت تاریخی محسوب می شود که با تمدن ایران پیوندی تنگاتنگ دارد.
**ایرنا: چه افرادی و به چه دلیل در دوره های مختلف به تحریف نام خلیج فارس دست زده اند؟
***منصوری مقدم: تحریف نام خلیج فارس هیچگونه مبنای تاریخی ندارد بلکه انگیزه ها و منافع سیاسی پشت قضیه بوده است و با وجود مستندات تاریخی و اذعان مجامع بین المللی درباره نام خلیج فارس برخی کشورها و افراد از واژه ای مجعول برای اشاره به این آبراه استفاده می کردند. البته نمی توان از شیطنت برخی قدرت های خارجی و کارگزاران آنها نیز غافل شد. به عنوان مثال سر چالز بلگریو که از 1926 تا 1957میلادی کارگزار انگلیس در خلیج فارس بود، برای نخستین بار از واژه ای جعلی برای اشاره به خلیج فارس در کتاب خود که در 1966میلادی به چاپ رسید، استفاده کرد.
در ادامه باید به صدام حسین دیکتاتور سابق عراق اشاره کرد که هیچگونه ابایی در استفاده از این تحریف نداشت اما با وجود تلاش برخی کشورهای عرب جهت رسمیت دادن به این موضوع، دیگر کشورهای جهان و سازمان های بین المللی همچنان از نام اصلی و کهن خلیج فارس به صورت رسمی استفاده می کنند. باید گفت، تغییر و تحریف نام خلیج فارس اقدامی مغایر با تاریخ و برخلاف اسناد سازمان ملل و نهادهای بین المللی است.
**ایرنا: خلیج فارس چه تأثیری در اقتصاد کشور به ویژه بر زندگی مردمان منطقه جنوب ایران دارد؟
***منصوری مقدم: از آنجا که ایران بیشترین خط ساحلی در خلیج فارس را دارد، زندگی تعداد زیادی از مردمان جنوب کشور به ویژه ساحل نشینان به خلیج فارس و امکانات و منابع آن وابسته است. جاشوها(کارگران کشتی) و صیادانی که در پی رزق و روزی حلال دل به این پهنه آبی می بندند تا از سخاوت دریا تحفه ای برگیرند. همچنین خلیج فارس از گذشته های دور به عنوان یک مسیر ارتباطی و تجاری مورد توجه مردمان جنوب بوده است و اسناد زیادی از مبادله های تجاری مردمان این منطقه با مناطقی در هند، چین، شرق آسیا، شرق و شمال آفریقا وجود دارد و این علاوه بر نقش قابل توجهی است که خلیج فارس و منابع و ذخایر سرشار آن در اقتصاد کشور دارد.
یکی از بزرگترین منابع گازی جهان(ذخایر گاز پارس جنوبی) در این دریا واقع شده که هم استحصال و هم صدور آن به خلیج فارس و ساختار امنیتی آن وابسته است. بنابراین باید جامعه شیلاتی کشور و دولتمردان به چند موضوع اهتمام ویژه داشته باشند که از آن میان می توان به حفظ محیط زیست منطقه، بهره وری درست و صحیح از منابع و ذخایر دریایی، تقویت مناسبات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی با جوامع و کشورهای منطقه و تلاش جهت کاهش تنش های سیاسی - امنیتی و ایجاد ترتیباتی فراگیر جهت حفظ امنیت و ثبات منطقه اشاره کرد.
**ایرنا: باتوجه به اهمیت و موقعیت جغرافیایی خلیج فارس، این منطقه چه پتانسیل هایی در صنعت گردشگری دارد؟
***منصوری مقدم: گردشگری یک صنعت سودآور و کارآفرین در دنیای امروز تلقی می شود. از آنجا که دریا برای کشورها به عنوان یکی از عوامل طبیعی مؤثر در جذب گردشگر از اهمیت بسزایی برخوردار است، می بایست برای آن برنامهریزی کارآمدی صورت بگیرد. بدون تردید خلیج فارس از قطب های مهم اقتصادی و توریستی کشور به شمار میآید و مناطق ساحلی آن به ویژه بافت تاریخی آن مانند بوشهر از اهمیت زیادی برخوردار است و می تواند به عنوان قطب گردشگری مطرح شود. با توجه به پتانسیل های بالای منطقه، توسعه گردشگری می تواند به اشتغال زایی، افزایش درآمد، توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در این منطقه بیانجامد. اگرچه در برخی مسایل مدیریتی و برنامه ریزی با موانع روبرو است اما با برنامه ریزی و مدیریت صحیح می توان به این مهم دست یافت.
**ایرنا: خلیج فارس چگونه می تواند در ایجاد همبستگی ملی مهم و تاثیرگذار باشد؟
***منصوری مقدم: خلیج فارس جزو لاینفک و بسیار مهم هویت و فرهنگ ایران است تا آنجا که می توان از آن به عنوان یک میراث معنوی، تاریخی و جغرافیایی یاد کرد. به همین دلیل ملت و دولت ایران می بایست با اتحاد و همدلی در حمایت از این میراث تاریخی و معنوی بکوشند که این عامل خود به افزایش وحدت و همبستگی دولت و ملت ایران منجر می شود.
**ایرنا: باتوجه به ثبت جهانی نام خلیج فارس، این اتفاق چه تأثیری در جلوگیری از استفاده کشورهای دیگر در تحریف این نام دارد و دولت ایران به منظور پیشبرد سیاست های کشور در خلیج فارس چه فعالیت ها و وظیفه هایی را برعهده دارد؟
***منصوری مقدم: به طور قطع ثبت جهانی نام خلیج فارس در جلوگیری از سوءاستفاده کشورهای دیگر در تحریف این نام بی تأثیر نیست اما نباید به آن اکتفا کرد. بلکه می بایست در کنار فعالیت های فرهنگی، سیاسی و تبلیغاتی، کارهای علمی هم انجام داد. به بیان دیگر، خلیج فارس نیازمند «نگاهی مجدد» است؛ نگاهی فراتر از چارچوب های سیاسی. به خلیج فارس می بایست به عنوان یک «حوزه شناختی (معرفتی)» نه صرفا جغرافیایی- سیاسی نظر کرد. شناخت زیست بوم سیاسی- اجتماعی منطقه، مردم، قومیت ها، فرهنگ ها، جوامع سیاسی و مناسبات آنها با یکدیگر و با دولتهای خارج از منطقه، از ضرورت های اساسی این حوزه شناختی به شمار می رود.
