به بهانه 16 آذر روز دانشجو؛یادی ازسه آذر اهورائی
درتاریخ معاصرایران (قبل از انقلاب اسلامی) دو بار در دانشگاه تهران تیراندازی و خونریزی شده است.
اول: دراعتراض به سفر نیکسون معاون رئیس جمهور وقت امریکابه ایران درسال 1332
دوم: درسیزده آبان 1357
دراین یادداشت واقعه اول بطور مختصر مورد بررسی قرار می گیرد.
دوره سلطنت محمدرضاشاه پهلوی راازشهریور1320تابهمن1357میتوان به سه دوره تقسیم کرد.
1-ازشهریور1320تاکودتای1332
2-ازکودتای 1332تاآبان1343
3-ازآبان 1343تابهمن1357
در دوره اول شاه جوان و تحصیلکرده تجربه چندانی دراداره امورکشوری نداشت. اگرچه مطابق قانون اساسی مشروطه مقام سلطنت مقامی تشریفاتی محسوب میگردید، لیکن نخستین تجربه شاه درمسند پادشاهی بود.
با خروج رضاشاه ازکشور انبوهی ازمشکلات ناشی ازجنگ جهانی دوم رمق چندانی برای کشورمان باقی نگذاشته بود.
مطابق کنفرانس تهران متفقین وعده داده بودند که حداکثر شش ماه پس ازپایان جنگ ایران تخلیه نمایند،ولی نیروهای نظامی شوروی همچنان درایران بودند.
دراین دوره دوازده ساله(1320-1332)شاه دوره ضعف راسپری میکردوشکلی ازآزادی ودمکراسی وجودداشت.
دانشگاه بعنوان مرکزثقل اندیشه وتحول خواهی پیوسته زنده وبیدار،رفتارحاکمیت رادرزمینه های مختلف پایش میکرد.
با بالا گرفتن دعوای نفت به پرچمداری دکترمصدق و فراکسیون اقلیت مجلس وحمایت معنوی آیت اله کاشانی ،نفت ایران در 29 اسفند 1329 ملی اعلام شد و شعاع این پیروزی بزرگ به دورترین نقاط ایران از جمله برازجان رسید و مطابق شنیده ها یکی از شعارهای جوانان آنروز در مخالفت با دولت انگلیس و حمایت از دکتر مصدق این بود. «نفت ما ملی شده دکتر مصدق / شاه انگلیس.....شده دکترمصدق»
دراواخر دوره خوش دوازده ساله،دکتر مصدق درمسند نخست وزیری قرارگرفت.
مصدق نیزتحصیلکرده وازافراد استخوان دار و خوشنام آن عهد بود.
درایام نخست وزیری اومطبوعات آزاد بودند،مصدق توصیه کرده بود که هیچ مطبوعه ای را به جرم انتقاد از نخست وزیر بازخواست نکنند.
او در سفرهای خارجی برای اعاده حقوق حقه ملت ایران از جیب خودش هزینه میکرد.
هیچگاه از دولت حقوق نگرفت و لعنت کرده بود کس یا کسانی راکه از او مجسمه ای بسازند.
دراین دوره دانشگاه بیدار و محل برخورد آرا وعقاید گوناگون بود.اساتید دانشگاه عمدتا افراد شاخص وبرجسته ومورد احترام بودند.
درعرصه بین الملل رقابت شدیدی بین بلوک کمونیسم وجهان سرمایه داری درگرفته و شاه جوان ایران پیوسته زیرفشار سیاسی این دوبلوک سرگردان بود.
با پیروزی مردم وملی شدن نفت،دنیای سرمایه داری برآن شد تا موازنه سیاسی را درایران برهم بزند تا شرکت نفت ایران وانگلیس بخش اعظم سود سرشار نفت را روانه غرب نماید.اولین هدف در رسیدن به مقصود سرنگونی دولت ملی دکترمصدق بود که توانسته بود رأی دیوان دادگستری لاهه رابه سود ملت ایران بدست آورد.
بنابراین دولتین امریکا وانگلیس باهمراهی عوامل داخلی کودتای 28مرداد1332 راطراحی واجرانمودندکه نتیجه آن سقوط دولت ملی دکترمصدق بود.
با پیروزی کودتاچیان همه آمال وآرزوهای ملت ایران برباد رفت.روشنفکران مورد آزار واذیت قرار گرفتند.عده ای خانه نشین شدند،عده ای اعدام و تعداد زیادی دستگیر و زندانی شدند،تعداد دستگیرشدگان بحدی بود که دربرخی نقاط دورافتاده ایران ازجمله برازجان ،کاروانسرای مشیر را با اندکی تغییرات به زندان تبدیل کرده افرادسرشناس سیاسی را دراینگونه زندانها نگهداری میکردند.
قشر جوان وتحصیلکرده سرخورده ازاتفاقی که افتاده بود ناراحت ونگران بودند.دانشگاه ازتب وتاب وجوشش افتاده بود.
این سالها آغازدوره دوم سلطنت محمدرضاشاه وقدرتمندشدن اوباحمایت غرب بود.
پس ازکودتادانشگاه محل جولان نظامیان شده بود،مطبوعات محدودوقدرت مانورشان محدودترشده بود.
باسقوط دولت ملی دکترمصدق ،اورانیزبه دادگاه کشیده ،محبوس کردند.آرامش وسکوت مرگباری ایران رافراگرفت.
به فاصله حدود 108 روز پس ازوقوع کودتا، ریچارد نیکسون معاون رئیس جمهوروقت امریکا برای بازدید به ایران آمد و این خود دهن کجی بزرگی به ایرانیان بود، زیرا در قیام سی ام تیر1331 و در دعوای نفت، ملت ایران تعدادی ازفرزندان خودراقربانی کرده بود.
باورودنیکسون به ایران ،دانشگاه بعنوان کانون بیداری وپایش رفتار حکومت ناآرام شد.دانشجویان دانشکده های مختلف ورودنظامیان مسلح رابه محوطه دانشگاه خلاف استقلال وآزادی دانشگاه میدانستند.آنهاتبانی قلم واسلحه رابرنمی تافتند،اسلحه همیشه بعنوان سمبل قدرت وخشونت وزورگوئی تعبیرمیشد وقلم مظهرفرهنگ وادب وعلم واندیشه بوده است.
بنابراین دانشگاهیان حضورنظامیان رادردانشگاه هضم نمیکردند. یکی ازاشتباهات استراتژیک حکومت پهلوی دوم درتعامل بادانشگاه همین امربود.گروهی ازنظامیان بعنوان گارددانشگاه برای همیشه درجنب دانشگاه یا درگوشه ای ازفضای دانشگاههامستقرشده واین خودبی حرمتی بزرگی به هویت وشخصیت مهدعلم ودانش بود.
در روز 16آذر 1332 دانشجویان دانشکده فنی دانشگاه تهران موردحمله نظامیان قرارگرفته، سه تن ازبهترین فرزندان ملت ایران به نامهای شریعت رضوی،بزرگ نیا، قندچی بضرب گلوله نظامیان برخاک افتادند. از آنروز هر ساله دانشگاههای ایران در روز 16آذر آبستن حوادث و اعتراضاتی به حکومت پهلوی بود.
مرحوم دکترشریعتی تعبیر«سه آذراهورائی»رابرای این سه نفربکاربرده بود.
هم اکنون یادمان این سه دانشجو در کریدور دانشکده فنی دانشگاه تهران روی ستون سمت چپ کنار راه پله دیده میشود.
روانشان شادویادشان گرامی باد.
درتقویم روز 16آذر به نام روز دانشجو ثبت شده است.
فرج الله گرمسیری
منبع : اتحاد جنوب
