سردار رشید
اینها زاده تفکر ابرمردی از خطه قهرمان پرور بوشهر و جنوب است . نماد شخصیت و شناسنامه شهر بوشهر ، همو که در شجاعت و غیرت ، بلند همتی ، و حب وطن کم نظیر، در صدق وصفا بی همتا، و در پاکی سرشت و صفات حمیده زبانزد عام و خاص است . آری ! رئیس علی دلواری
دوازدهم شهريور ماه برابر با سوم سپتامبر سالگرد شهادت رئیس علی دلواری است .
شرحی مختصر:
رئيس علي دلواري فرزند رئيس محمد، كدخداي ده دلوار بود كه در سال 1260 شمسي برابر با هزار و دويست و نودو نه هجري قمري در روستاي دلوار تنگستان ديده به جهان گشود.
او در دوران مشروطيت در سن بیست و هفت سالگی به صفوف مبارزين مشروطهخواه جنوب ايران پيوست و همكاري نزديكي را با محافل انقلابي و عناصر مشروطه طلب ايران شروع كرد. با كودتاي ضد انقلابي لياخوف روسي عليه مشروطهخواهان در هزار و سيصدو بيست و شش هجري قمري و بمباران مجلس شوراي ملي و استقرار ديكتاتوري محمدعلي شاه قاجار، رئيس علي به همراه سيدمرتضي علمالهدي اهرمي به مبارزه عليه استبداد صغير پرداخت.
در سال هزار وسيصد و بيست و هفت هجري قمري با كمك تفنگچي تنگستاني،ایشان بوشهر را از عناصر مستبد وابسته به دربار محمدعلي شاه پاك كرد و اداره گمرك و انتظامات و ديگر ادارات را تسخير كرد. اين كار دليران تنگستان بر انگليسيها كه اداره گمرك را در اجاره داشتند گران آمد وآنان براي تضعيف مشروطهخواهان و استمرار سلطه بر حيات اقتصادي و سياسي جنوب ايران به جنگ با دليران تنگستاني پرداختند و در اين راه از ديگر خوانين جنوب ايران ياري جستند.
جنگ بين رئيس علي و دليران تنگستان از يك طرف و انگليسيها و خوانين متحد آنان از سوي ديگر به طور متوالي و پراكنده تا شوال هزار و سيصدو سيو سه ه.ق ادامه يافت و انگليسيها نتوانستند بر رئيس علي و يارانش تفوق يابند. تا اين كه درگير و دار حمله انگليسيها به بوشهر در شب بيست و سه شوال هزار و سيصد وسيوسه ه.ق (سوم سپتامبر هزار و نهصد و پانزده ميلادي) هنگامي كه رئيسعلي در محلي به نام «تنگك صفر» قصد شبيخون به قواي انگليسيها را داشت، از پشت مورد هدف گلوله يكي از همراهان خائن قرار گرفت و در دم به شهادت رسيد. یادش گرامی و پررهرو باد.
فرزندان :
رئسیعلی چهار زن اختیار کرد که فقط از آخرین همسر خود (مدینه دختر صفر از اهالی دلوار) صاحب فرزندی بنام عبدالحسین (بهادر شهیدی) شد. نوه های رئیسعلی از بهادر، سه نفر بنامهای غلامحسین، فرنگیس و گل اندام می باشند که تنها گلندام در قید حیات است.
همرزمان:
شیخ حسین خان چاه کوتاهی ، زایر حسین خان اهرمی ، خالو حسین دشتی
