به بهانه هفته منابع طبیعی (15 تا 21 اسفند) و روز درختکاری
درود بر همرهان همیشگی وبگاه
در این پست مقاله ارسالی همشهری علی جعفری تقدیم می گردد . سپاس بیکران محضر فرهیخته عزیز جناب جعفری بابت ارسال مقاله و با امید به تداوم این همکاری .
سیر تاریخی توجه به طبیعت و حفاظت از آن در ایران
توجه به طبیعت، منابع طبیعی و محیط زیست در كشورهايي با تاريخ كهن نظير ايران، رم و يونان سابقهای ديرينه دارد به عنوان مثال در رم باستان دو دانشمند به نامهای سنکا (4 ق م تا 79 م) و پلینوس (23 تا 79 م) از آلودگی آب به وسیله کارگاههای دباغی و لباسشویی و آلودگی هوا به وسیله کورههای ذوب فلزات صحبت کردهاند.
تاريخ ايران باستان نیز نشان ميدهد که پادشاهان مردم را به كشت گياهان تزئيني ترغيب ميكردند و خود در کاخها و قصرهایشان درختان زینتی و گل و گیاه میکاشتند. در عقايد مردم ایران باستان، انسانهاي خوب پس از مرگ تبديل به درخت ميشدند و زندگي جاودانه مييافتند و به همين دليل قطع درختان قطور كاري ناپسند تلقي ميشد. ايرانيان معتقد بودند هر كس درخت كهنسال يا درخت ميوهاي را قطع كند در همان سال يكي از خويشاوندان خود را از دست خواهد داد. در این میان بعضی از درختان از مقام خاصي در بین مردم برخوردار بودند. یکی از این درختان سرو است که آن را درخت مينو ميدانستند یعنی درختی که از بهشت آمده و تغذيه از گرده، برگ و جوانه آن را باعث طول عمر ميدانستند. در هنر ايراني (قاليبافی، پارچهبافی، نقاشيهاي مينياتور و ...) سرو يكي از نقشهاي اصلي بوده است. امروزه نيز آن را به شكل كج بوته يا بوته ترمهاي در طرحهاي اصيل ايراني ميبينيم (تصاویر پیوست). چنار نيز محبوبيت فراواني بين ايرانيان باستان داشته و مردم معتقد بودند اين درخت از شيوع تب و بيماريهاي عفوني جلوگيري ميكند، امروزه نيز ثابت شده بعضي از درختان از جمله چنار با متصاعد كردن انواع اسانسها در هوا باعث نابودي ميكروبها ميشوند. سربازان ايراني نيز در زمان رفتن به جنگ شاخهاي از درخت كنار را جلوي پاي خود ميانداختند و از روی آن میگذشتند تا آنها را از گزند دشمنان حفظ كند، حتي عدهاي براي شفا و بر آورده شدن آرزوهاي خود به درختان دخيل ميبستند.
پادشاهان هخامنشي از جنگلها حفاظت كرده و براي اين منظور جنگلبان منصوب ميكردند و به عبارتي ايرانيان اولين قومي بودند كه سازمان جنگلبانی داشتند. حتي داريوش و كورش خود در روز درختكاري شركت كرده و درخت ميكاشتند. خشايارشاه در لشكركشي خود به روم حفاظت از جنگل سرو زيباي قفقاز را به گارد سلطنتي سپرد و با اين عمل اولين منطقه حفاظت شده دنيا را در پانصد سال قبل از ميلاد مسيح ايجاد كرد که این موضوع ادعای ایالات متحده مبنی بر اینکه آنها اولین منطقه حفاظت شده را در دنیا با ایجاد پارک ملی یلواستون در سال 1783 بنا نهادهاند رد میکند.
ایرانیان همچنین حفاظت و جلوگیری از آلودگی عناصر چهارگانه طبیعت یعنی آب، خاک، آتش و باد را مورد توجه قرار داده و در این مورد قوانینی تدوین کرده بودند، مثلا استحمام و شستشوی لباس در آب جاری ممنوع بوده و همچنین ریختن موادی که باعث تجمع مگس، پشه و سایر حیوانات مضر شود نیز ممنوع بوده است.
در دین مبین اسلام و آموزه های دینی ما ایرانیان مسلمان نیز توجه به طبیعت و حفاظت آن مورد تاکید مجدد و مضاعف قرار گرفته است. آیات بسیاری از کتاب آسمانی قرآن مستقیما به نحوه پیدایش جهان هستی، اصول و نظام حاکم بر آن و نقش طبیعت در رشد و تعالی انسان اشاره میکنند. پیامبر اکرم (ص)، امیرالمومنین و ائمه اطهار (ع) حدیث ها و روایات بسیاری در خصوص اهمیت و ارزش غرس نهال و کشت و زرع و رفتار مناسب با حیوانات و درختان دارند. حضرت محمد (ص) قطع درخت را در ردیف قتل نفس میدانند و شکستن شاخه درختان را به مثابه شکستن بال فرشتگان تعبیر میکنند. همچنین مسلمانان آب را مهریه حضرت فاطمه (س) میدانند و آلوده کردن آن را گناه کبیره میشمارند و برای ذبح حیوان کفاره میپردازند.
در ایران معاصر نیز در زمینه حفاظت و بهسازی محیط زیست و منابع طبیعی اقدامات جدی در سطح ملی و بینالمللی صورت گرفته است که شامل تاسیس سازمانهای ذیربط نظیر سازمان حفاظت محیط زیست (حدود 60 سال پیش)، سازمان جنگلها و مراتع (حدود 110 سال پیش)، ایجاد پارکهای جنگلی، ملی و مناطق حفاظت شده و پیوستن به کنوانسیونهای مختلف میباشد. در زیر به سابقه تشکیل سازمان حفاظت محیط زیست پرداخته میشود:
در سال 1336 به دستور عبدالرضا پهلوی عدهای از شکارچیان و علاقمندان به طبیعت، دور هم جمع شده و کانون شکار را به وجود آوردند که وظیفه جلوگیری از کشتار بیرویه حیوانات وحشی و صدور پروانه شکار را بر عهده داشت. این کانون شعبی نیز در استانها به وجود آورد که همگی اعضاء آن به صورت افتحاری خدمت میکردند. کانون شکار بعدها توسعه یافت و پس از تصویب دو مجلس سنا و شورا و تدوین قوانین صید و شکار در سال 1346 به سازمان شکاربانی و نظارت بر صید تبدیل شد. این سازمان به عنوان دستگاه مستقل دولتی زیر نظر شورای عالی شکاربانی و نظارت بر صید مرکب از وزرای کشاورزی، کشور، دارایی، جنگ و 6 نفر از اشخاص دارای صلاحیت اداره میشد. در سال 1350 در پی تحولات جهانی در زمینه حفاظت از محیط زیست به ویژه برگزاری کنفرانس سران زمین در استکهلم سوئد (1972 با حضور رهبران، روسای جمهور یا نخست وزیران بیش از 190 کشور جهان) و بر اساس ماده 4 قانون تجدید تشکیلات و تعیین وظایف سازمانهای تابعه وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و انحلال وزارت منابع طبیعی، نام سازمان شکاربانی و نظارت بر صید به سازمان حفاظت محیط زیست و نام شورای عالی شکاربانی و نظارت بر صید به شورای عالی حفاظت محیط زیست تغییر کرد و این سازمان وابسته به نخست وزیری شد. اکنون سازمان حفاظت محیط زیست مستقیما زیر نظر ریاست جمهوری فعالیت میکند و در سراسر کشور دارای واحدهای تابعه بوده و در هر یک از استانها اداره کل حفاظت محیط زیست به انجام فعالیتهای مربوطه مشغول است.
سازمان حفاظت محیط زیست از بدو تاسیس به منظور حفظ و حمایت هر چه بیشتر و بهتر از محیط زیست در کنوانسیونها سازمانهای بین المللی مختلف عضویت و شرکت نموده است که میتوان به بعضی از مهمترین آنها و سال عضویت ایران به شرح زیر اشاره نمود:
برنامه انسان و کره مسکون (1968)، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (1974)، کنوانسیون تالابها (رامسر) (1975)، کنوانسیون منع تجارت گونهها (1976)، کنوانسیون حفظ تنوع زیستی (1996)، کنوانسیون تغییر اقلیم (1996)
نقش سرو در فرش اصیل ایرانی
نقش سرو در دیوارههای تخت جمشید
نقش سرو در سر علمهای عزاداری امام حسین (ع)
چرا بايد محيط زيست را حفظ كنيم؟
توجيه منفعت طلبانه (کالاهای محیط زیست)
انسان به طور مستقیم از محیط زیست استفاده میکند. مثلا افرادی که در جنگل زندگی میکنند به طور مستقیم به آن وابسته اند. غذا، پوشاک، مصالح ساختمانی، دارو، سوخت و ابزار خود را از جنگل تامین مینمایند. یا ماهیگیر زندگیاش از دریا یا تالاب تامین میشود. به طور خلاصه برخی استفاده های انسان (روستایی و شهرنشین) از محیط زیست به شرح زیر است:
- تامین و تولید غذای کافی و متنوع از آب و خشکی
- مهندسی ژنتیک (بیوتکنولوژی) و تولید گیاهان و جانوران دورگه (هیبرید) پربازده یا مقاوم در مقابل بیماریها و آفات که در صورت تخریب محیط زیست و کاهش تنوع زیستی گونههای پایه و اجداد وحشی این امکان دچار محدودیت میشود.
- بسیاری از ترکیبات شیمیایی مهم که مصارف پزشکی، صنعتی و تجاری دارند. مانند دیژیتالیس که داروی بسیار مهمی در درمان بیماریهای قلبی است و از گیاه انگشتانه ارغوانی (بومی اروپا و مراکش) به دست میآید. طبق آمار ماده موثره 25 درصد از داروهای تجویز شده در آمریکا از گیاهان آوندی استخراج میشود. همچنین انواع رزینها، صمغها و لاستیک طبیعی از گیاهان استحصال میشوند.
توجيه اكولوژيك (خدمات محیط زیست)
جامعه همچنین به خدماتی که توسط اکوسیستمها ارائه میشوند مانند کنترل کیفیت هوا، کنترل سیل و فرسایش خاک، تصفیه آب و فاضلاب، کنترل آفات و بیماریها، گرده افشانی طبیعی و امثال آنها نیز وابسته است. ارزش این خدمات را بسیار مشکل میتوان بر حسب معیار های پولی و ریالی برآورد کرد.
توجيه زيبايي شناختي و فرهنگي
انسان همواره شیفته نظم و زیبایی محیطهای طبیعی و گونههای گیاهی و جانوری آن بوده و این زیباییها را با نظم، نثر، هنر و موسیقی ستوده است. زیبایی پرندگان نغمهخوان و آواز آنها برای انسان همیشه دل انگیز بوده و به نظر میرسد که انسان در مقابل آنها دارای واکنشی غریزی میباشد.
آنچه که در بالا بردن لذت از این موهبت میتواند کاملا موثر باشد شناخت و آگاهی از محیط زیست و روابط بین اجزاء آن است. حیوانات وحشی الهام بخش بسیاری از شعرا و هنرمندان بودهاند و بر سنگ بناها و گورها، روی فرشها و سکهها و ظروف سفالی و فلزی بارها و بارها تصویر شدهاند. به عنوان مثال در تخت جمشید تصاویر بسیار زیبایی از شیر، کل، قوچ و میش، گوزن زرد و انواع حیوانات دیگر حجاری شده است. تصویر شکار گون زرد و گراز توسط پادشاهان ساسانی در طاق بستان شهرت جهانی دارد.
توجيه اخلاقي (ارزشهای ذاتی محیط زیست)
محیط زیست و کلیه موجودات زنده صرف نظر از اینکه برای ما انسانها مفید یا مضر باشند حق حیات دارند و مسئولیت اخلاقی ما حکم میکند که در تداوم و حیات آنها بکوشیم. در بیانیه جهانی حفاظت از طبیعت که از سوی مجمع عمومی سازمان ملل در سال 1982 منتشر شد، صراحتا اعلام گردید "گونه های موجودات زنده اخلاقا حق حیات دارند". این مسئله به حدی مهم است که باعث ایجاد رشته اخلاق محیط زیست گردیده است و حیوانات حقوق خاص خود را دارند و تعدی به این حقوق در دادگاههای خاص خود قابل پیگیری هستند.
توجیه اخلاقی در فرهنگ بشر، مذهب و جامعه ریشههای عمیق دارد و در صورت تقویت آن میتواند جنبه اقتصادی نیز داشته باشد. به عنوان مثال تحریم بینالمللی پوست خز و عاج فیل توسط جوامع در گذشته باعث غیر اخلاقی شمرده شدن استفاده از این مواد و کاهش کشتار حیوانات شد.
جایگاه محیط زیست در قانون اساسی
اصل 50 قانون اساسی
در جمهوري اسلامي ایران، حفاظت محيط زيست كه نسل امروز و نسلهاي بعد بايد در آن حيات اجتماعي رو به رشدي داشته باشند، وظيفه عمومي تلقي مي گردد. از اين رو فعاليتهاي اقتصادي و غير آن كه با آلودگي محيط زيست يا تخريب غير قابل جبران آن ملازمه پيدا كند، ممنوع است.
منابع:
- جعفری، علی. 1394. درسنامه شناخت و حمایت محیط زیست- دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین دانشگاه شهرکرد
- یخکشی، علی. 1381. شناخت، حفاظت و بهسازی محیط زیست ايران. انتشارات موسسه آموزش عالي علمي-كاربردي جهادكشاورزي
