نقش انگلیس و روسیه در ناکامی انقلاب مشروطیت
فردا چهاردهم مرداد سالروز صدور فرمان انقلاب مشروطيت است. انقلاب مشروطه را مي توان از اولین حرکت سازمان یافته مردم ایران در دفاع از آزادی خواهی و مخالفت با تفکرات غرب گرایی و واکنش نسبت به گفتمان سکولار دانست که این واکنشها خود نشانه اي از پيشگامي مردم ايران براي رهايي از استبداد استعمار در عصر جديد میباشد . در بررسی ریشه ها و ابعاد عدم موفقیت و علل ناکامي اين انقلاب میتوان به دو عامل داخلی و خارجی اشاره کرد که در بعد خارجی نقش قدرتهاي خارجي و نفوذ و اعمال قدرت آنان براي مقابله با اين خيزش بزرگ مردم ايران بسیار برجسته و قابل توجه میباشد .
به نظر میاید نفوذ گفتمان و جریان غربگرا و روشنفکرنما در نهضت مشروطیت، نداشتن استراتژی ،برنامه مدون انقلابیون و خط مشی کلی در انقلاب مشروطه ، رياست طلبی،کسب قدرت، موقعيت و شهرت از سوی برخی عناصر متنفذ مشروطه را می توان به عنوان مهمترین علل شكست مشروطيت برشمرد.
در بررسی این موضوع میتوان به این نکته اشاره کرد که هر چند که به قدرت رسيدن محمد علي شاه به عنوان مهره روسيه در تعارض با منافع انگلستان بود و حمايت و نفوذ انگليس از مشروطه خواهان نیز از اين جهت قابل تحليل است اما تلاش براي سکولارکردن مشروطه و همسو جلوه دادن مشروعه خواهي با استبداد خواهي که عامل اعدام شيخ فضل ا... نوري بود و ايجاد شکاف ميان مشروطه خواهان و تبديل شدن ايران به منطقه نفوذ کامل انگليس با به قدرت رسيدن رضا خان؛ عملا نقش انگليس را در شکست مشروطيت بیشتر نشان مي دهد هر چند نبايد در تحليلي تک متغيره همه علل ناکامي مشروطه را به انگليس و روسیه نسبت داد.
بنابراین هر چند عامل داخلی چون خود انقلابیون و اهداف مادی و دنیوی آنها در ناکامی انقلاب مشروطه تاثیر اساسی داشته اما انصافا نفوذ قدرتهای بزرگ چون انگلیس و روسیه و رقابت پنهان و آشکار آنها با یکدیگر در ایران ،نقش بسیار مهمی در واگرایی و شکست انقلاب مشروطه داشته است .
دکتر ایرج مزارعی
کارشناس علوم سیاسی
